शब्दको सुरुमा ह्रस्व कि दीर्घ?
नेपाली भाषाको सबैभन्दा ठूलो हाउगुजी नै शायद ‘ह्रस्व–दीर्घ’ होला। कुन शब्द ह्रस्व लेख्ने र कुन दीर्घ—धेरैलाई यहीँ अलमल हुन्छ। तर ह्रस्व कि दीर्घ कुन सही हो भनेर जान्नका लागि कण्ठ नै गर्नुपर्छ भन्ने छैन। तल दिइएका केही नियमहरू याद गरेर हामीले धेरैजसो शब्दहरूको सही स्वरूप सजिलै पत्ता लगाउन सक्छौँ।
ह्रस्व हुने
दुई अक्षरका सर्वनाम
तिमी, तिनी, यिनी, उनी, उहाँ।
अव्यय
हिजो, भित्र, तिर, किनभने, मुनि, सित, निर, कि।
तीन, बीस र तीसबाहेकका सङ्ख्यावाचक शब्द
दुई, उन्नाइस, उनन्तीस, त्रिचालीस, त्रिपन्न, त्रिसट्ठी।
अनुकरणात्मक शब्द
मुसुक्क, झिमिक्क, भुतुक्क, पिटिक्क, कुटुकुटु, टुलुटुलु।
धेरैजसो तद्भव र आगन्तुक विशेषण
पिरो, चिसो, दुब्लो, निर्धो, मिहिनेती, रित्तो, रिसाहा, लुरे, कुरौटे, चिल्लो, चिप्लो, इमानदार, जिम्मेदार।
उपसर्ग लागेका शब्द
उत्कर्ष, उपहार, कुपुत्र, दुर्गति, निश्चल, निष्कलङ्क, विशेष, सुमार्ग।
धातु र क्रियापद
चिन्, लिन्, उठ्, सुत्, भुक्, दिन्छ, लिन्छ, हिँड्छ, सुत्यो, सुन्यो, भुलेछ।
व्युत्पन्न शब्द
चिनियाँ, पिराहा, मितेरी, नुनिलो, दुधालु, बुढ्याइँ, सिँगौरी, फुलौरा, धुपौरो, सिलौटो, खुनी, भित्रिया।
केही तद्भव र आगन्तुक नाम
टिकट, फिल्म, रिबन, हुकुम, उमेर, इज्जत, किताब, घिउ, जिरी, ठिटो, छिमेक, कुकुर, कुर्सी, निसाफ, तिहुन, पित्तल, हिउँ, हिसाब।
दीर्घ हुने
केही तत्सम शब्द
पीडा, दीक्षा, नीति, नीर, पीयूष, वीर, शीत, शीर्षक, स्वीकृति, न्यून, स्तूप, मूल्य, मूर्ख, शून्य, सूक्ष्म, सूत्र, भीषण, भूगोल, भूमि, सूचना, मूल, जीवन, दीपक।
व्यञ्जन लोप भएका केही तद्भव शब्द
मीठो, दूध, सीप, ऊँट, मीत, चील, तीखो, तीतो, पीठ, फूल, बूढो, ठूलो, पूरा।
केही सङ्ख्यावाचक शब्द
तीन, बीस, तीस।
द्वि– र त्रि– बाट सुरु भएका शब्द
द्वितीय, तृतीय, त्रिलोक, त्रिभुवन।
नियमले नछुट्याएमा
यी ढाँचाहरूले धेरै शब्द छुट्याउन सहयोग गर्छन्, तर नेपालीमा अपवाद पनि छन्। निश्चित हुन नसक्दा मानक शब्दकोश हेर्नुहोस्।